Na ekranie miga zaszyfrowana depesza, a ktoś musi odtworzyć ustawienia maszyny, zanim zmienią się klucze. Pierwszy szyfr niemieckiej Enigmy złamał Marian Rejewski, choć sukces od początku opierał się na pracy zespołu i wsparciu wywiadowczym.
Enigmę jako pierwsi złamali polscy matematycy
- Marian Rejewski odtworzył działanie wojskowej Enigmy i dokonał pierwszego przełomu w 1932 roku.
- Jerzy Różycki i Henryk Zygalski rozwijali metody, które pomagały odczytywać kolejne depesze.
- Alan Turing i zespół z Bletchley Park później rozwinęli alianckie łamanie szyfrów, korzystając z polskich osiągnięć.
- Zmiana z 1938 roku zwiększyła liczbę możliwych kolejności wirników z 6 do 60.
Rejewski złamał szyfr, a sukces przygotowało Biuro Szyfrów
W grudniu 1932 roku Marian Rejewski odtworzył sposób działania wojskowej wersji Enigmy. Pracował w Biurze Szyfrów, a jego odkrycie wyrastało z wcześniejszych działań polskiego wywiadu oraz informacji zdobytych przez francuskich sojuszników.
Agencja Wywiadu przypisuje przełom Rejewskiemu, który współpracował z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim. To rozróżnienie porządkuje częste skróty myślowe: nazwisko jednego kryptologa odpowiada na pytanie o pierwsze złamanie, a nazwiska trzech opisują zespół, który rozwijał metody deszyfracji.
Nie chodziło o jednorazowe odgadnięcie treści wiadomości. Rejewski, wykorzystując matematykę i dane wywiadowcze, odtworzył wewnętrzne połączenia wirników maszyny. To otworzyło drogę do systematycznego odczytywania depesz, ale niemieckie modyfikacje wkrótce wymusiły kolejne rozwiązania.
Różycki, Zygalski i Rejewski opracowali różne narzędzia
Każdy z trzech kryptologów wniósł do pracy coś innego. Różycki opracował metodę zegara, która pomagała ustalać kolejność i ustawienie wirników, a Zygalski stworzył płachty perforowane, czyli arkusze z otworami używane do wyszukiwania właściwych ustawień.
Rejewski zaprojektował z kolei bombę kryptologiczną, urządzenie automatyzujące część obliczeń potrzebnych do odtworzenia klucza dziennego. Nazwa może kojarzyć się z bombą Turinga z Bletchley Park, ale chodzi o odrębne konstrukcje. Polska bomba powstała wcześniej i odpowiadała na ówczesną postać niemieckiej Enigmy.
Ta różnorodność metod miała praktyczny sens: jedna technika mogła przestać działać po zmianie procedury, więc zespół potrzebował kolejnych sposobów ataku. Enigma była problemem matematycznym, wywiadowczym i inżynieryjnym naraz.
W 1938 roku liczba kolejności wirników wzrosła z 6 do 60
Do końca 1938 roku niemieckie modyfikacje mocno utrudniły polską pracę. 15 grudnia Niemcy wprowadzili dwa dodatkowe wirniki: operator nadal umieszczał w maszynie trzy, ale wybierał je spośród pięciu. Liczba możliwych kolejności wzrosła z 6 do 60, czyli dziesięciokrotnie.
To wyjaśnia, dlaczego wcześniejsza skuteczność nie wystarczyła do utrzymania tempa odczytu. Jak opisują materiały amerykańskich Archiwów Narodowych, nowe ustawienia wymagały znacznie większej liczby bomb i dodatkowych zestawów płacht Zygalskiego. Polskie Biuro Szyfrów nie miało zasobów, by szybko rozbudować cały system.
To rozróżnienie łatwo przeoczyć: Polacy nie zapomnieli rozwiązania Enigmy, lecz musieli mierzyć się z nowymi ustawieniami i ograniczeniami sprzętowymi. Niemiecka zmiana zwiększyła zakres pracy, a zarazem przyspieszyła decyzję o podzieleniu się polskimi metodami z aliantami.
Turing kontynuował pracę, która zaczęła się w Polsce
Spotkanie polskich, brytyjskich i francuskich kryptologów w Pyrach pod Warszawą odbyło się w lipcu 1939 roku. Polacy przekazali sojusznikom wiedzę o metodach łamania Enigmy, repliki maszyny oraz rozwiązania takie jak bomba Rejewskiego i płachty Zygalskiego.
Alan Turing i zespół w Bletchley Park odegrali później ważną rolę w odczytywaniu niemieckiej łączności podczas wojny. Popularny obraz, w którym Turing sam jako pierwszy złamał Enigmę, pomija wcześniejszy polski przełom. Z drugiej strony polskie osiągnięcia nie oznaczają, że późniejsze alianckie łamanie szyfrów było prostym powtórzeniem przedwojennej pracy.
Uważam, że najuczciwiej mówić o sztafecie kryptologów: Rejewski, Różycki i Zygalski stworzyli fundament, a alianckie zespoły rozwijały metody wobec kolejnych zmian i warunków wojennych. Tak widać zarówno polskie pierwszeństwo, jak i wkład Turinga.
Odpowiedź mieści się w jednym nazwisku, historia w całym zespole
Jeśli pytanie dotyczy tego, kto jako pierwszy złamał szyfr Enigmy, odpowiedź brzmi: Marian Rejewski. Jeśli chodzi o ludzi, którzy wspólnie rozwijali polski dekryptaż i przygotowali jego przekazanie aliantom, trzeba wymienić również Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego.
Właśnie dlatego opowieść o Enigmie nie kończy się na jednym genialnym matematyku ani na Bletchley Park. Zaczyna się od polskiego zespołu, który rozpoznał mechanizm maszyny i stworzył metody dające aliantom punkt wyjścia do dalszej pracy.