Podczas szkolnej rozmowy o Napoleonie łatwo utknąć przy jego wzroście i zwycięstwach. Wiele popularnych ciekawostek o Bonapartem ma podstawę w faktach, ale ich sens zmienia się, gdy sprawdzi się dawne miary albo zajrzy do dokumentów z epoki. Szczególnie wyraźnie widać to w historii jego wyprawy do Egiptu i stosunku do Polaków.

Napoleon zostawił po sobie fakty bardziej złożone niż szkolne anegdoty
- Wizerunek cesarza wyrastał z polityki, wojny i propagandy.
- Wyprawa do Egiptu miała także naukowy wymiar.
- Polskie nadzieje wiązały się z jego interesami wojskowymi.
- Reformy otwierały nowe możliwości, lecz nie rozwiązywały wszystkich problemów.
Napoleon nie był karłem, którego utrwaliły brytyjskie karykatury
Niski wzrost miał być jego słabym punktem, ale najbardziej znana liczba pochodzi z zapisu w dawnym francuskim systemie miar. Przy przeliczaniu na angielskie jednostki łatwo o pomyłkę: francuski cal był dłuższy, więc odczyt „pięć stóp i dwa cale” nie oznaczał tego samego, co identyczny zapis po angielsku.
W protokole sekcji zwłok lekarz Francesco Antommarchi zapisał wzrost Napoleona jako 5 stóp, 2 cale i 4 linie, co po przeliczeniu daje około 1,69 m. Obraz „małego Bonapartego” podsycały karykatury Jamesa Gillraya, które przedstawiały go jako drobnego i zawziętego władcę. W otoczeniu wysokich gwardzistów mógł wyglądać skromniej, niż sugeruje sam pomiar.
Mnie bardziej przekonuje tu lekcja o propagandzie niż kolejna anegdota o kompleksach. Rysunek polityczny potrafił przykleić władcy etykietę na pokolenia, nawet gdy źródło pomiaru opowiada inną historię.
Wyprawa do Egiptu przywiozła armię, uczonych i początki egiptologii
W 1798 roku Bonaparte poprowadził do Egiptu ekspedycję wojskową, ale zabrał też grupę uczonych i inżynierów. W Kairze powołano Institut d’Égypte, a francuska wyprawa rozpoczęła badania i dokumentowanie kraju. Dla historii nauki najgłośniejszym śladem okazał się kamień z Rosetty.
Kamień odnalazł w 1799 roku oficer Pierre-François Bouchard, gdy francuscy żołnierze umacniali fort w pobliżu miasta Rosetta. Bonaparte nie odkrył go osobiście: w tym czasie przebywał już w drodze powrotnej do Francji. Zabytek miał inskrypcje w trzech pismach, a jego grecki tekst pomógł uczonym odczytać hieroglify.
Los kamienia też nie mieści się w prostym triumfalnym opisie. Po kapitulacji wojsk francuskich w 1801 roku przejęli go Brytyjczycy; dziś znajduje się w British Museum. Dokumenty kampanii, w tym listy i rozkazy Napoleona, zachowała między innymi kolekcja Biblioteki Narodowej Izraela. Wyprawa była więc jednocześnie wojną, przedsięwzięciem naukowym i początkiem sporu o to, kto ma prawo do odkrytych zabytków.
Polskie nadzieje na Napoleona miały cenę i wyraźne granice
Po rozbiorach wielu Polaków widziało w Bonapartem szansę na odbudowę państwa. Legiony Polskie powstały we Włoszech w 1797 roku, a później polscy żołnierze walczyli u boku Francji. Sojusz dawał drogę do służby wojskowej i politycznych nadziei, lecz Napoleon potrzebował tych oddziałów do własnych kampanii.
W 1807 roku cesarz nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję, która zniosła poddaństwo chłopów i ogłosiła równość wobec prawa. Jednak dekret z 21 grudnia tego samego roku pozostawiał ziemię w rękach właścicieli. Chłop, który opuszczał wieś, miał oddać grunt wraz z zabudowaniami i dobytkiem, więc osobista wolność nie oznaczała własności ziemi ani niezależności ekonomicznej.
Ten szczegół zmienia ton opowieści o „wyzwolicielu”. Napoleon otworzył Polakom drogę do tworzenia własnego wojska i instytucji, ale jego decyzje uwzględniały także interesy szlachty oraz potrzeby państwa, które prowadziło wojny. W broszurze edukacyjnej IPN ten rozdźwięk między polskimi aspiracjami a polityką cesarza widać szczególnie wyraźnie.
Jego spuścizna jest mniej wygodna niż pomnikowy portret
Bonaparte pozostawił po sobie sprawne reformy administracyjne i prawne, ale rządził autorytarnie, prowadził długie wojny i podporządkowywał sobie kolejne państwa. W przypadku Polaków pamięć o nim łączy więc nadzieję na odzyskanie państwowości z rozczarowaniem, że nie stworzył niepodległej Polski.
Gdy wraca opowieść o Napoleonie, najlepiej zatrzymać się przy szczególe, który komplikuje legendę: pomiarze w dawnych jednostkach, kamieniu odkrytym przez oficera albo wolności chłopa bez prawa do ziemi. Właśnie w takich detalach widać, jak daleko historyczny człowiek odbiega od prostego symbolu.