W szufladzie po dziadkach trafia się kartka z choinką, fabrycznym kominem albo Mikołajem w nieoczekiwanym pojeździe. Kartki z czasów PRL-u często łączyły życzenia z obrazem codzienności i polityki, choć ich wymowa zależała od okresu i wydawcy.
Mała kartka potrafi opowiedzieć o dużej zmianie
- Ilustracje zmieniały się wraz z politycznym klimatem i modą graficzną.
- Choinka mogła oznaczać domowe święta, ale też odbudowę kraju i oficjalną propagandę.
- Religijne sceny wracały na pocztówki, mimo świeckiego kierunku narzucanego przez władzę.
- Kartki drugiego obiegu z lat 80. niosły satyrę i sprzeciw.
Masowy nakład nie wykluczał autorskiej grafiki
Kartka kupiona w kiosku mogła być drobnym dziełem projektanta. W 1966 roku Biuro Wydawnicze „Ruch” wypuściło 16 milionów pocztówek i karnetów świątecznych oraz noworocznych, przygotowanych w 270 projektach przez 27 plastyków, jak przypomina Culture.pl za prasową relacją z epoki. Przy takiej skali łatwo wyobrazić sobie samą seryjną produkcję, ale liczba projektów pokazuje sporą rozpiętość stylów.
Wśród autorów byli między innymi Olga Siemaszko, Adam Kilian i Jan Marcin Szancer. Siemaszko ujmowała scenę betlejemską nowocześnie i geometrycznie, Kilian sięgał po formy kojarzone ze sztuką ludową, a Szancer potrafił wprowadzić do bożonarodzeniowej sceny polskich legionistów lub husarza. Uważam, że właśnie nazwisko ilustratora często mówi o kartce więcej niż jej ogólny podpis „Wesołych Świąt”.
Religijne motywy nie zniknęły z kartek na cały PRL
Przyjęło się myśleć, że kartki z Polski Ludowej musiały być całkowicie świeckie. To uproszczenie. W okresie stalinizmu religijne symbole ograniczano, zastępując je między innymi gołębiami pokoju albo choinką wpisaną w obraz odbudowy kraju. W projektach Teodora Klonowskiego i Zbigniewa Rychlickiego drzewka stawały na tle odbudowywanego Starego Miasta, a nawet kominów fabrycznych; bombki w kształcie cyfry 6 nawiązywały do planu sześcioletniego.
Później na pocztówki wracały stajenka i Trzej Królowie. Projekty religijne nie musiały przy tym wyglądać jak tradycyjne obrazki dewocyjne: anioły Marii Uszackiej czerpały z ikon bizantyńskich, a u Marii Heidrich pojawiały się nowoczesne, linearne formy. Ten powrót dobrze pokazuje napięcie między oficjalną polityką a prywatną potrzebą świątecznego obrazu.
W latach 80. kartka mogła być protestem w kieszonkowym formacie
Cienki kartonik czasem mówił więcej niż rozbudowany tekst. Kartka wielkanocna z 1982 roku, skatalogowana przez Muzeum Warszawy, powstała w drugim obiegu jako sitodruk. Na pisance umieszczono białego orła na czerwonym tle, a krzyż w godle zawiera literę „S”, odwołującą się do „Solidarności”.
To czytelny przykład, jak tradycyjny symbol świąt można było połączyć z politycznym znakiem. Inne pocztówki podziemne wykorzystywały satyrę, czerń i czerwień oraz prostą grafikę przypominającą niezależną prasę. W tych kartkach życzenie nabierało drugiego sensu: podniosły ton, obraz więzienia czy drut kolczasty odnosiły się do represji i sytuacji opozycji.
Datę i sens kartki odczytuj z kilku śladów naraz
Luźna kartka bez obiegu pocztowego może nie mieć daty, dlatego sam motyw rzadko wystarczy do precyzyjnego określenia roku. Szukaj stempla, podpisu wydawcy, nazwiska grafika i techniki druku. Muzealny opis pocztówki bywa pomocny: w przypadku wielkanocnej karty z 1982 roku odnotowano zarówno sitodruk, jak i materiał oraz wymiary. Takie dane pozwalają odróżnić udokumentowany obiekt od luźnego przypuszczenia.
Jeśli kartkę przechowujesz, nie przyklejaj jej do albumu taśmą ani nie laminuj. Zostaw ją płasko, w bezkwasowej osłonie, a kopertę i znaczek trzymaj razem z nią. Obieg pocztowy jest częścią historii przedmiotu: adres, stempel i odręczne życzenia pokazują, kto i dokąd wysłał kartkę.
Na odwrocie życzeń kryje się druga opowieść
W kartkach z PRL-u spotykają się prywatna pamięć i publiczna historia. Czasem wystarczy przyjrzeć się choince, podpisowi albo stemplowi, by zobaczyć, że zwyczajna pocztówka niosła ślady swoich czasów, nawet gdy miała przede wszystkim dotrzeć do bliskich przed Wigilią.
