Przy rozmowie o polskiej historii łatwo usłyszeć, że nasi przodkowie mieli kolonie w Afryce albo na Karaibach. Państwo polskie nie posiadało zamorskiej kolonii, choć w tej opowieści pojawia się ważny wyjątek: lenna Rzeczypospolitej i ambitne plany z czasów II RP.
Polskie ambicje kolonialne nie oznaczały polskiego panowania nad koloniami
- Rzeczpospolita nie miała własnych kolonii zamorskich.
- Kurlandia, będąca lennem Rzeczypospolitej, założyła posiadłości w Gambii i na Tobago.
- Wyprawa Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu nie stworzyła polskiej kolonii.
- Liberia i Madagaskar wiązały się z planami i działaniami II RP, ale nie przeszły pod polską władzę.

Kurlandia miała kolonie, ale nie była Polską
Najwięcej zamieszania bierze się z Kurlandii. W XVII wieku księstwo to było lennem Rzeczypospolitej, lecz prowadziło własną politykę i miało własnego władcę, Jakuba Kettlera. Kolonie zakładał książę Kurlandii, a nie polski król ani państwo polsko-litewskie.
W 1651 roku Kurlandczycy założyli niewielką posiadłość u ujścia Gambii, a rok później Kettler kupił Tobago i nazwał je Nową Kurlandią. Muzeum Historii Polski opisuje te przedsięwzięcia jako kurlandzkie; podkreśla też, że Władysław IV wcześniej nie zainteresował się propozycją wspólnej kompanii handlowej. To rozróżnienie zmienia odpowiedź: kolonie istniały w kręgu politycznym związanym z Rzecząpospolitą, lecz nie były jej terytoriami.
Były to posiadłości krótkotrwałe, utracone w czasie wojen połowy XVII wieku. Pamięć o nich łatwo skrócić do hasła „polskie kolonie”, ale taki skrót przypisuje państwu działania odrębnego księstwa.
Wyprawa do Kamerunu nie stworzyła kolonii
Na mapach związanych z polskimi podróżnikami pojawia się też Kamerun. W latach 1882–1885 Stefan Szolc-Rogoziński, Leopold Janikowski i Klemens Tomczek prowadzili tam badania geograficzne i przyrodnicze, gdy Polski nie było na mapie jako niepodległego państwa. Ich ekspedycja nie mogła więc ustanowić polskiej kolonii państwowej.
Wokół wyprawy narosła opowieść o tajnym planie kolonizacyjnym. Zestawienie jej relacji i późniejszych interpretacji przekonuje mnie, że bezpieczniej mówić o przedsięwzięciu badawczym z politycznymi ambicjami części uczestników, a nie o zdobyciu kolonii przez Polskę. Nawet jeśli rozważano polską obecność na wybrzeżu, nie powstało tam terytorium podległe polskiemu rządowi.
Ta różnica jest łatwa do przeoczenia: badacz może negocjować z lokalnymi przywódcami, kupić teren pod stację albo zabiegać o wpływy, a mimo to nie reprezentować suwerennego państwa. Obecność Polaków w Afryce nie jest sama w sobie dowodem polskiego panowania kolonialnego.
Liberia była polem działań, a nie polską kolonią
Liberia pojawia się w historii II RP z innego powodu. W latach 1934–1938 Liga Morska i Kolonialna oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych prowadziły tam inicjatywy dyplomatyczne, handlowe i naukowe. Była to próba zwiększenia polskich wpływów i obecności gospodarczej, nie przejęcie państwowej kontroli nad Liberią.
W publicznych opowieściach plany wobec Liberii bywają przedstawiane tak, jakby Polska stała o krok od zdobycia afrykańskiego terytorium. To zbyt daleko idące uproszczenie. Liberia pozostała odrębnym państwem, a sama aktywność polskich organizacji i dyplomatów nie zmieniła jej statusu.
W tym sensie określenie „kolonialne ambicje” opisuje zamiary i język epoki, a nie stan posiadania. Polska mogła zabiegać o wpływy bez posiadania kolonii, co widać jeszcze wyraźniej w planach dotyczących Madagaskaru.
Madagaskar pozostał francuski mimo polskich planów
W 1937 roku polska komisja pod kierownictwem majora Mieczysława Lepeckiego badała możliwość osadnictwa na północy Madagaskaru, wówczas kolonii francuskiej. W raporcie dyplomatycznym z 23 listopada, opublikowanym w zbiorze „Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1937”, opisano rozmowę komisji z francuskim ministrem kolonii Mariusem Moutetem. Francja deklarowała gotowość współpracy przy osadnictwie, ale oczekiwała szczegółowego planu, a rozmowy dotyczyły kolonizacji pod francuską administracją.
Raport wymienia też przeszkody, które dziś łatwo pominąć, gdy mówi się o „polskim Madagaskarze”: brak dróg do portu, ryzyko malarii i konieczność uzgodnienia całego przedsięwzięcia z władzami francuskimi. Komisja badała warunki osiedlenia ludzi, nie przejmowała wyspy. Wybuch wojny przerwał rozmowy, a Madagaskar nie stał się polskim terytorium.
Plany te dotyczyły między innymi emigracji polskich Żydów. Trzeba je oceniać jako część polityki migracyjnej i kolonialnych wyobrażeń II RP, a nie jako zrealizowany projekt państwowej ekspansji. Uważam, że właśnie tu najłatwiej pomylić daleko idące zamierzenia z faktyczną kontrolą nad ziemią.
Najkrótsza odpowiedź zależy od tego, kogo nazywamy Polską
Jeśli pytanie dotyczy suwerennego państwa polskiego, odpowiedź brzmi: nie, Polska nie miała kolonii zamorskich. Jeśli zaś uwzględnić Kurlandię jako lenno Rzeczypospolitej, można mówić o koloniach księstwa związanego z polsko-litewskim porządkiem politycznym, ale trzeba zachować to zastrzeżenie.
Wyprawa do Kamerunu, aktywność w Liberii i rozpoznanie Madagaskaru pokazują, że polskie ambicje kolonialne były realnym elementem historii. Nie przyniosły jednak Polsce zamorskiego terytorium. W tej opowieści najważniejsza granica biegnie między planem, wpływem i formalnym panowaniem.
