Przy rozmowie o polskiej historii łatwo usłyszeć, że nasi przodkowie mieli kolonie w Afryce albo na Karaibach. Państwo polskie nie posiadało zamorskiej kolonii, choć w tej opowieści pojawia się ważny wyjątek: lenna Rzeczypospolitej i ambitne plany z czasów II RP.

Polskie ambicje kolonialne nie oznaczały polskiego panowania nad koloniami

  • Rzeczpospolita nie miała własnych kolonii zamorskich.
  • Kurlandia, będąca lennem Rzeczypospolitej, założyła posiadłości w Gambii i na Tobago.
  • Wyprawa Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu nie stworzyła polskiej kolonii.
  • Liberia i Madagaskar wiązały się z planami i działaniami II RP, ale nie przeszły pod polską władzę.

Mapa pokazuje, czy Polska miała kolonie: zaznaczone Tobago, Gambia, Kamerun, Kaffa i Madagaskar.

Kurlandia miała kolonie, ale nie była Polską

Najwięcej zamieszania bierze się z Kurlandii. W XVII wieku księstwo to było lennem Rzeczypospolitej, lecz prowadziło własną politykę i miało własnego władcę, Jakuba Kettlera. Kolonie zakładał książę Kurlandii, a nie polski król ani państwo polsko-litewskie.

W 1651 roku Kurlandczycy założyli niewielką posiadłość u ujścia Gambii, a rok później Kettler kupił Tobago i nazwał je Nową Kurlandią. Muzeum Historii Polski opisuje te przedsięwzięcia jako kurlandzkie; podkreśla też, że Władysław IV wcześniej nie zainteresował się propozycją wspólnej kompanii handlowej. To rozróżnienie zmienia odpowiedź: kolonie istniały w kręgu politycznym związanym z Rzecząpospolitą, lecz nie były jej terytoriami.

Były to posiadłości krótkotrwałe, utracone w czasie wojen połowy XVII wieku. Pamięć o nich łatwo skrócić do hasła „polskie kolonie”, ale taki skrót przypisuje państwu działania odrębnego księstwa.

Wyprawa do Kamerunu nie stworzyła kolonii

Na mapach związanych z polskimi podróżnikami pojawia się też Kamerun. W latach 1882–1885 Stefan Szolc-Rogoziński, Leopold Janikowski i Klemens Tomczek prowadzili tam badania geograficzne i przyrodnicze, gdy Polski nie było na mapie jako niepodległego państwa. Ich ekspedycja nie mogła więc ustanowić polskiej kolonii państwowej.

Wokół wyprawy narosła opowieść o tajnym planie kolonizacyjnym. Zestawienie jej relacji i późniejszych interpretacji przekonuje mnie, że bezpieczniej mówić o przedsięwzięciu badawczym z politycznymi ambicjami części uczestników, a nie o zdobyciu kolonii przez Polskę. Nawet jeśli rozważano polską obecność na wybrzeżu, nie powstało tam terytorium podległe polskiemu rządowi.

Ta różnica jest łatwa do przeoczenia: badacz może negocjować z lokalnymi przywódcami, kupić teren pod stację albo zabiegać o wpływy, a mimo to nie reprezentować suwerennego państwa. Obecność Polaków w Afryce nie jest sama w sobie dowodem polskiego panowania kolonialnego.

Liberia była polem działań, a nie polską kolonią

Liberia pojawia się w historii II RP z innego powodu. W latach 1934–1938 Liga Morska i Kolonialna oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych prowadziły tam inicjatywy dyplomatyczne, handlowe i naukowe. Była to próba zwiększenia polskich wpływów i obecności gospodarczej, nie przejęcie państwowej kontroli nad Liberią.

W publicznych opowieściach plany wobec Liberii bywają przedstawiane tak, jakby Polska stała o krok od zdobycia afrykańskiego terytorium. To zbyt daleko idące uproszczenie. Liberia pozostała odrębnym państwem, a sama aktywność polskich organizacji i dyplomatów nie zmieniła jej statusu.

W tym sensie określenie „kolonialne ambicje” opisuje zamiary i język epoki, a nie stan posiadania. Polska mogła zabiegać o wpływy bez posiadania kolonii, co widać jeszcze wyraźniej w planach dotyczących Madagaskaru.

Madagaskar pozostał francuski mimo polskich planów

W 1937 roku polska komisja pod kierownictwem majora Mieczysława Lepeckiego badała możliwość osadnictwa na północy Madagaskaru, wówczas kolonii francuskiej. W raporcie dyplomatycznym z 23 listopada, opublikowanym w zbiorze „Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1937”, opisano rozmowę komisji z francuskim ministrem kolonii Mariusem Moutetem. Francja deklarowała gotowość współpracy przy osadnictwie, ale oczekiwała szczegółowego planu, a rozmowy dotyczyły kolonizacji pod francuską administracją.

Raport wymienia też przeszkody, które dziś łatwo pominąć, gdy mówi się o „polskim Madagaskarze”: brak dróg do portu, ryzyko malarii i konieczność uzgodnienia całego przedsięwzięcia z władzami francuskimi. Komisja badała warunki osiedlenia ludzi, nie przejmowała wyspy. Wybuch wojny przerwał rozmowy, a Madagaskar nie stał się polskim terytorium.

Plany te dotyczyły między innymi emigracji polskich Żydów. Trzeba je oceniać jako część polityki migracyjnej i kolonialnych wyobrażeń II RP, a nie jako zrealizowany projekt państwowej ekspansji. Uważam, że właśnie tu najłatwiej pomylić daleko idące zamierzenia z faktyczną kontrolą nad ziemią.

Najkrótsza odpowiedź zależy od tego, kogo nazywamy Polską

Jeśli pytanie dotyczy suwerennego państwa polskiego, odpowiedź brzmi: nie, Polska nie miała kolonii zamorskich. Jeśli zaś uwzględnić Kurlandię jako lenno Rzeczypospolitej, można mówić o koloniach księstwa związanego z polsko-litewskim porządkiem politycznym, ale trzeba zachować to zastrzeżenie.

Wyprawa do Kamerunu, aktywność w Liberii i rozpoznanie Madagaskaru pokazują, że polskie ambicje kolonialne były realnym elementem historii. Nie przyniosły jednak Polsce zamorskiego terytorium. W tej opowieści najważniejsza granica biegnie między planem, wpływem i formalnym panowaniem.

FAQ

Czy kolonie Kurlandii w Gambii i na Tobago można uznać za polskie?
Nie były terytoriami Rzeczypospolitej. Kurlandia była jej lennem, ale prowadziła własną politykę, a posiadłości założył książę Jakub Kettler. Istniały krótko i zostały utracone podczas wojen połowy XVII wieku.
Dlaczego wyprawa Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu nie stworzyła polskiej kolonii?
Ekspedycja z lat 1882–1885 prowadziła badania geograficzne i przyrodnicze, gdy Polski nie było na mapie jako niepodległego państwa. Nawet jeśli uczestnicy rozważali polską obecność na wybrzeżu, nie powstało terytorium podległe polskiemu rządowi.
Na czym polegały polskie działania w Liberii i czy zmieniły jej status?
W latach 1934–1938 Liga Morska i Kolonialna oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmowały tam inicjatywy dyplomatyczne, handlowe i naukowe. Miały zwiększyć polskie wpływy i obecność gospodarczą, ale Liberia pozostała odrębnym państwem.
Co polska komisja badała na Madagaskarze i dlaczego wyspa nie stała się polska?
W 1937 roku komisja pod kierownictwem majora Mieczysława Lepeckiego sprawdzała możliwości osadnictwa na północy wyspy, która była wtedy kolonią francuską. Rozmowy dotyczyły osiedlania pod francuską administracją, a przedsięwzięcie wymagało uzgodnień z Francją. Wybuch wojny przerwał rozmowy i Madagaskar nie przeszedł pod polską władzę.

Oceń artykuł

Średnia: 0.0 / 5 · 0 ocen

Więcej historii